Medikal üretimde izlenebilirlik, bir tıbbi cihazın üretiminde kullanılan hammaddeden, ürünün hangi müşteriye ve hangi tarihte ulaştığına kadar uzanan kayıt zincirinin eksiksiz tutulmasıdır. Harmony'nin iş ortaklarıyla paylaştığı içerikte bu kavram şöyle tanımlanır: Medikal üretimde izlenebilirlik; hammaddenin hangi üründe kullanıldığından ürünün hangi müşteriye ulaştığına kadar uzanan bir kayıt zinciridir. Ve başlık da konunun özünü verir: medikal üretimde izlenebilirlik yalnızca takip değil, güven meselesidir.
Bir tıbbi cihazda kalite sorunu tespit edildiğinde, üreticinin birkaç soruya hızla ve kesin cevap vermesi gerekir: Sorunlu hammadde lotu hangi ürünlerde kullanıldı? Bu ürünler hangi müşterilere gönderildi? Aynı lottan başka hangi ürünler etkilenmiş olabilir? Bu sorulara saatler veya günler içinde değil, dakikalar içinde cevap verebilmek; hasta güvenliği, yasal yükümlülükler ve firmanın itibarı açısından belirleyicidir. Bu rehberde medikal üretimde izlenebilirliğin nasıl kurulduğunu, ÜTS ve ISO 13485'in bu süreçteki yerini ve ERP'nin bu yapıyı nasıl desteklediğini anlatıyoruz.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Tıbbi cihaz mevzuatı ve ÜTS uygulamaları güncellenebilir. İşletmenize özel yükümlülükler için Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun (TİTCK) güncel duyurularını takip edin ve mevzuat danışmanınızla çalışın.
Softoly olarak Harmony ERP'nin yetkili bayisi ve çözüm ortağıyız. Medikal sektörüne yönelik genel yaklaşımımızı medikal sektör sayfamızda bulabilirsiniz.
İzlenebilirliğin iki yönü
İzlenebilirlik iki yönde çalışır:
| Yön | Soru | Kullanım alanı |
|---|---|---|
| Geriye doğru izlenebilirlik | Bu üründe hangi hammadde lotları, hangi bileşenler kullanıldı; hangi makinede, hangi operatörle, hangi tarihte üretildi? | Müşteri şikâyeti, kalite sorunu araştırması, kök neden analizi |
| İleriye doğru izlenebilirlik | Bu hammadde lotu hangi ürünlerde kullanıldı; bu ürünler hangi müşterilere gitti? | Geri çağırma, saha güvenlik bildirimi, etkilenen ürünlerin tespiti |
Tam bir izlenebilirlik sistemi, iki yönü de aynı kayıt zinciri üzerinden cevaplayabilmelidir. Yalnızca satış tarafını izleyen ama üretimde hangi lotun kullanıldığını kaydetmeyen bir sistem, geri çağırmada etkilenen ürünleri daraltamaz ve gereğinden fazla ürünü toplamak zorunda kalır.
Lot ve seri takibi: temel yapı taşları
- Lot (parti) numarası: Aynı koşullarda, aynı hammaddelerle, aynı dönemde üretilen ürün grubunu tanımlar. Hammadde girişinde tedarikçi lot numarası kaydedilir; üretimde her parti kendi lot numarasını alır.
- Seri numarası: Her bir ürün ünitesini benzersiz olarak tanımlar. Özellikle aktif cihazlar, implantlar ve yüksek riskli ürünlerde ünite bazında izleme gerekir.
- Son kullanma tarihi: Steril ürünler, sarf malzemeler ve raf ömrü olan ürünlerde lotla birlikte izlenir; depodan çıkış FEFO (son kullanma tarihi en yakın olan önce) kuralıyla yapılır.
- Sterilizasyon ve proses kayıtları: Sterilizasyon partisi, proses parametreleri ve onay kayıtları lot bilgisiyle ilişkilendirilir.
Bu bilgilerin her aşamada, ürünle birlikte "taşınması" gerekir: mal kabulde tedarikçi lotu, üretimde tüketilen lotlar, üretilen ürünün lotu veya seri numarası, kalite kontrol sonuçları, depo lokasyonu ve sevkiyatta müşteri bilgisi.
Kayıt zincirinin halkaları
Medikal bir ürünün yaşam döngüsünde kaydedilmesi gereken noktalar:
- Tedarikçi ve hammadde kabulü: Onaylı tedarikçi, tedarikçi lot numarası, sertifikalar, giriş kalite kontrol sonucu.
- Depolama: Hammaddenin hangi lokasyonda, hangi koşullarda saklandığı; karantina ve onaylı stok ayrımı.
- Üretim: İş emri, kullanılan hammadde lotları ve miktarları, operasyonlar, makine ve operatör bilgisi, proses parametreleri.
- Ara ve final kalite kontrol: Kontrol planı, ölçüm sonuçları, onay veya ret kararı, uygunsuzluk kaydı.
- Sterilizasyon ve paketleme: Gerekli ürünlerde sterilizasyon partisi ve etiketleme bilgisi.
- Mamul depolama: Ürünün lot/seri numarası, son kullanma tarihi ve lokasyonu.
- Sevkiyat: Hangi lot veya seri numarasının, hangi müşteriye, hangi tarihte gönderildiği.
- Satış sonrası: Şikâyetler, iadeler, saha bildirimleri ve bunların lot bilgisiyle ilişkisi.
Bu halkalardan biri eksik kaldığında zincir kopar. En sık kopan halka üretimdir: hangi hammadde lotunun hangi iş emrinde tüketildiği kaydedilmez ve geriye doğru izlenebilirlik kaybolur.
Geri çağırma senaryosu: dakikalar mı, günler mi?
Bir tedarikçi, gönderdiği bir hammadde lotunda kalite sorunu olduğunu bildirdi. İzlenebilirliğin olmadığı ve olduğu iki durumu karşılaştıralım:
| Adım | Kayıtlar dağınıkken | Entegre izlenebilirlikle |
|---|---|---|
| Lotun nerede kullanıldığını bulmak | Üretim formları, Excel dosyaları ve ustalarla görüşme; günler sürebilir | Lot numarasıyla sorgu; ilgili iş emirleri ve üretilen ürün lotları listelenir |
| Etkilenen ürünlerin stok durumu | Depoda fiziksel arama | Hangi ürün lotunun hangi lokasyonda ne kadar olduğu görülür |
| Gönderilen müşterileri bulmak | İrsaliye ve faturaların tek tek incelenmesi | Etkilenen lotların sevkiyat kayıtlarından müşteri listesi çıkar |
| Kapsamı daraltmak | Belirsizlik nedeniyle geniş kapsamlı toplama | Yalnızca etkilenen lotlar toplanır |
Harmony'nin paylaştığı bilgilere göre HarmonyERP ile lot ve seri bilgileri üretim ve kalite kayıtlarıyla birlikte takip edilir; geri çağırma durumunda hangi hammadde lotunun hangi müşteriye gittiği dakikalar içinde tespit edilebilir.
ÜTS nedir, izlenebilirlikle ilişkisi ne?
ÜTS (Ürün Takip Sistemi), Türkiye'de tıbbi cihazların (ve bazı diğer ürün gruplarının) kayıt altına alınması ve piyasadaki hareketlerinin izlenmesi için Sağlık Bakanlığı bünyesinde, TİTCK tarafından işletilen sistemdir. Üretici, ithalatçı ve dağıtıcılar; ürünlerini sisteme kaydeder ve ürünlerin üretim, satış ve devir gibi hareketlerini sisteme bildirir. Böylece bir tıbbi cihazın üreticiden son kullanıcıya kadar izlenmesi amaçlanır.
ÜTS'nin işletme açısından pratik sonucu şudur: içerideki izlenebilirlik kayıtları ile ÜTS'ye yapılan bildirimler tutarlı olmalıdır. Hangi lot veya seri numarasının hangi müşteriye verildiği ERP'de doğru kayıtlıysa, ÜTS bildirimleri de bu kayıttan beslenebilir. Bildirimler elle ve ayrı bir ekranda yapıldığında hem iş yükü artar hem de ERP kayıtlarıyla ÜTS arasında farklar oluşma riski doğar.
Harmony'nin paylaştığı bilgilere göre ÜTS süreçlerinde Sağlık Bakanlığı'na karekod bazlı anlık veya toplu bildirim yapılabilir ve bildirim durumları sistem üzerinden takip edilebilir.
ÜTS'ye hangi ürünlerin, hangi hareketlerin ve hangi sürelerde bildirilmesi gerektiği ürün sınıfına ve firmanın rolüne göre değişir; güncel kurallar için TİTCK duyurularını esas alın.
ISO 13485 ve izlenebilirlik
ISO 13485, tıbbi cihaz üreticileri ve ilgili hizmet sağlayıcılar için kalite yönetim sistemi standardıdır. Standardın genel yaklaşımı; dokümante edilmiş süreçler, kayıtların kontrolü, risk temelli düşünme, tasarım ve üretim kontrolü, tedarikçi kontrolü, uygunsuzluk yönetimi ve düzeltici-önleyici faaliyetler üzerine kuruludur. İzlenebilirlik bu yapının merkezindedir.
ISO 13485 denetimlerinde sıkça istenen kanıtlar şunlardır:
- Belirli bir ürün lotunun üretim kayıtları ve kullanılan malzemelerin lotları
- Giriş, proses ve final kontrol kayıtları
- Onaylı tedarikçi listesi ve tedarikçi değerlendirmeleri
- Uygunsuzluk kayıtları ve bunlara bağlı düzeltici-önleyici faaliyetler (DÖF)
- Şikâyet kayıtları ve ilgili lotlarla ilişkisi
- Ekipman bakım ve kalibrasyon kayıtları
- Doküman ve revizyon kontrolü
Bu kayıtlar farklı klasörlerde, farklı dosyalarda ve kâğıt formlarda tutulduğunda, denetim hazırlığı haftalarca süren bir derleme işine dönüşür. Kayıtlar merkezi bir sistemde, lot bilgisiyle ilişkili tutulduğunda ise denetçinin istediği kanıt birkaç sorguyla bulunabilir.
Harmony'nin paylaştığı bilgilere göre HarmonyERP'de kayıtların merkezi olarak yönetilmesi, ISO 13485 denetimlerine hazırlık süreçlerini de destekler.
İhracat yapan üreticiler için Avrupa Birliği'nin tıbbi cihaz tüzüğü (MDR) gibi hedef pazar mevzuatları da izlenebilirlik ve dokümantasyon gereksinimlerini ayrıca belirler. Bu gereksinimleri yetkili danışmanlarınızla birlikte değerlendirin.
Medikal üretimde izlenebilirlik nasıl kurulur?
- Kapsamı belirleyin. Hangi ürünler lot, hangileri seri numarasıyla izlenecek? Son kullanma tarihi izlenmesi gereken ürünler hangileri?
- Numaralandırma standardını tanımlayın. Lot ve seri numaralarının yapısı, etiket formatı ve karekod içeriği baştan belirlenmeli.
- Mal kabulü güçlendirin. Tedarikçi lot numarası ve sertifikalar kaydedilmeden hiçbir malzeme onaylı stoğa alınmamalı; karantina lokasyonu tanımlanmalı.
- Üretimde lot tüketimini zorunlu kılın. İş emrine malzeme çıkışında hangi lotun kullanıldığı mutlaka kaydedilmeli.
- Kalite kontrolü akışa bağlayın. Kontrol sonuçları lot bilgisiyle kaydedilmeli; onaylanmayan ürün sevk edilememeli.
- Depoda lokasyon ve FEFO uygulayın. Hangi lotun hangi lokasyonda olduğu bilinmeli; toplama son kullanma tarihine göre yapılmalı. Depo tarafını depo yönetimi ve adresli stok rehberimizde anlattık.
- Sevkiyatta lot ve seri bilgisini müşteriyle eşleştirin. İrsaliye ve faturada lot/seri bilgisi yer almalı.
- ÜTS bildirimlerini sistemden yönetin. Bildirimler sevkiyat kayıtlarından beslenmeli ve durumları izlenmeli.
- Geri çağırma tatbikatı yapın. Yılda en az bir kez rastgele bir hammadde lotunu seçip ileriye doğru izleme yapın ve süreyi ölçün.
HarmonyERP ile medikal üretim yönetimi
Harmony'nin iş ortaklarıyla paylaştığı bilgilere göre HarmonyERP, medikal üretimde şu yetenekleri sunar:
- Lot ve seri takibi: Lot ve seri bilgileri üretim ve kalite kayıtlarıyla birlikte takip edilir.
- Hızlı geri çağırma analizi: Hangi hammadde lotunun hangi müşteriye gittiği dakikalar içinde tespit edilebilir.
- ÜTS bildirimleri: Sağlık Bakanlığı'na karekod bazlı anlık veya toplu bildirim yapılabilir; bildirim durumları sistem üzerinden izlenir.
- ISO 13485 hazırlığı: Kayıtların merkezi yönetimi denetim hazırlık süreçlerini destekler.
Bu yetenekler, HarmonyERP'nin diğer modülleriyle birlikte çalışır: kalite ve bakım kapsamında girdi, proses ve final kalite kontrol planları ile uygunsuzluk ve DÖF takibi; stok ve satın alma kapsamında çok depolu, lokasyonlu stok ve parti/seri izleme; tedarikçi performans değerlendirmesi ve bakım kayıtları. Harmony'nin modül yapısının tamamını Harmony ERP modülleri rehberimizde anlattık.
Harmony'nin ifadesiyle: HarmonyERP'nin medikal üretime yönelik çözümlerini kendi ürününüz üzerinden görmek için demo talep edebilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Yalnızca satışı izlemek: Hangi lotun hangi müşteriye gittiği biliniyor, ama üretimde hangi hammadde lotunun kullanıldığı bilinmiyorsa geriye doğru izlenebilirlik yoktur.
- Lot bilgisini sonradan girmek: Vardiya sonunda hafızadan girilen lot bilgisi, izlenebilirliğin en zayıf halkasıdır.
- Karantina alanı tanımlamamak: Onaylanmamış malzemenin onaylı stokla karışması, hem izlenebilirliği hem kaliteyi riske atar.
- ÜTS bildirimlerini ayrı ekranda elle yapmak: İç kayıtlarla bildirimler arasında farklar oluşur.
- Kayıtları farklı sistemlere dağıtmak: Üretim bir yerde, kalite başka yerde, sevkiyat başka yerde olduğunda zincir parçalanır.
- Geri çağırma senaryosunu hiç test etmemek: Sistem ancak gerçek bir kriz anında denenirse, eksikler en kötü zamanda ortaya çıkar.
Tedarikçi kontrolü: zincirin ilk halkası
İzlenebilirlik, malzeme fabrikaya girmeden başlar. Medikal üretimde tedarikçi yönetiminin temel unsurları:
- Onaylı tedarikçi listesi: Kritik malzemeler yalnızca değerlendirilmiş ve onaylanmış tedarikçilerden alınır.
- Tedarikçi değerlendirmesi: Kalite, teslimat performansı ve dokümantasyon düzeni düzenli olarak ölçülür. Harmony'nin paylaştığı bilgilere göre HarmonyERP, tedarikçi performansının farklı kriterlerle değerlendirilmesine yardımcı olur.
- Sertifika ve analiz belgeleri: Her malzeme partisiyle gelen belgeler, ilgili lot kaydına bağlanır.
- Değişiklik bildirimi: Tedarikçinin malzeme, süreç veya üretim yerindeki değişiklikleri bildirmesi sözleşmeyle güvence altına alınır.
Tedarikçi lotunun mal kabulde kaydedilmemesi, bütün izlenebilirlik zincirinin ilk halkadan kopması demektir.
Şikâyet yönetimi ve izlenebilirlik
Müşteri şikâyetleri, izlenebilirlik sisteminin en sık kullanıldığı yerdir. Etkili bir şikâyet süreci şöyle işler:
- Kayıt: Şikâyet, ürünün lot veya seri numarasıyla birlikte kaydedilir.
- Geriye doğru izleme: Lot bilgisinden üretim tarihi, kullanılan hammadde lotları, kalite kontrol sonuçları ve proses kayıtlarına ulaşılır.
- Kapsam analizi: Aynı hammadde lotunu kullanan ya da aynı dönemde üretilen diğer ürün lotları belirlenir.
- Kök neden ve DÖF: Sorunun nedeni araştırılır, düzeltici ve önleyici faaliyet açılır ve takip edilir.
- Gerekiyorsa saha aksiyonu: Kapsam analizine göre müşteri bilgilendirmesi veya geri çağırma kararı verilir.
Şikâyet kayıtlarının lot bilgisiyle tutulması, benzer şikâyetlerin aynı lotlarda yoğunlaşıp yoğunlaşmadığını da gösterir. Bu, sorunları tek tek değil, örüntü olarak görmeyi sağlar.
İzlenebilirlik verisini ürüne taşımak: etiketleme
Kayıt zincirinin fiziksel karşılığı etikettir. Ürünün üzerindeki ya da ambalajındaki etiket, sistemdeki lot veya seri bilgisinin sahadaki temsilcisidir. Etiketleme sürecinde dikkat edilmesi gerekenler:
- Etiketin sistemden basılması: Lot ve seri numaralarının elle yazılması yerine sistemden etiket basılması, yazım hatalarını ortadan kaldırır.
- Karekod veya barkod kullanımı: Ürün bilgisinin okuyucuyla alınabilmesi, depo, sevkiyat ve bildirim süreçlerinde hızı ve doğruluğu artırır.
- Etiket doğrulaması: Basılan etiketin doğru ürüne uygulandığının kontrolü, karışıklıkların önüne geçer.
- Etiket revizyon kontrolü: Etiket tasarımındaki değişikliklerin onaylı ve kayıtlı olması gerekir.
Etiketin içeriği ve formatı, ürün sınıfına ve hedef pazarın mevzuatına göre değişebilir; bu gereklilikleri mevzuat danışmanınızla birlikte belirleyin.
Etiketleme hatalarının bedeli medikal sektörde yüksektir: yanlış lot numarası taşıyan bir ürün, geri çağırma anında yanlış kapsamın belirlenmesine ve etkilenmemiş ürünlerin gereksiz yere toplanmasına ya da daha kötüsü etkilenmiş ürünlerin sahada kalmasına yol açabilir. Etiketi üretim kaydıyla aynı sistemden basmak, bu riski kaynağında ortadan kaldırmanın en güvenilir yoludur.
Sık sorulan sorular
Medikal üretimde izlenebilirlik neden zorunludur? Tıbbi cihazlar doğrudan hasta güvenliğini etkiler. Bir kalite sorunu tespit edildiğinde etkilenen ürünlerin ve müşterilerin hızla belirlenmesi gerekir. Bu nedenle hem ulusal mevzuat hem de ISO 13485 gibi kalite standartları, üretim ve dağıtım zincirinin kayıt altında olmasını bekler.
ÜTS nedir? ÜTS (Ürün Takip Sistemi), Türkiye'de tıbbi cihazların kayıt altına alınması ve piyasadaki hareketlerinin izlenmesi için TİTCK tarafından işletilen sistemdir. Üretici, ithalatçı ve dağıtıcılar ürünlerini ve ürün hareketlerini bu sisteme bildirir. Güncel yükümlülükler için TİTCK duyurularını takip edin.
ISO 13485 nedir? ISO 13485, tıbbi cihaz üreticileri ve ilgili kuruluşlar için uluslararası kalite yönetim sistemi standardıdır. Dokümantasyon, kayıt kontrolü, risk yönetimi, tedarikçi kontrolü, uygunsuzluk yönetimi ve izlenebilirlik bu standardın temel unsurlarıdır.
Lot takibi ile seri takibi arasındaki fark nedir? Lot takibi aynı koşullarda üretilen ürün grubunu, seri takibi ise her bir ürün ünitesini benzersiz olarak izler. Sarf malzemelerde genellikle lot, aktif cihaz ve implant gibi ürünlerde seri numarası takibi yapılır.
HarmonyERP ÜTS bildirimi yapabiliyor mu? Harmony'nin paylaştığı bilgilere göre HarmonyERP ile ÜTS süreçlerinde Sağlık Bakanlığı'na karekod bazlı anlık veya toplu bildirim yapılabilir ve bildirim durumları sistem üzerinden takip edilebilir.
Geri çağırma analizi ne kadar sürede yapılabilir? İzlenebilirlik kayıtları üretim ve kalite verileriyle birlikte tutulduğunda, etkilenen lotların ve müşterilerin tespiti dakikalar içinde yapılabilir. Kayıtlar dağınık olduğunda bu süre günlere uzayabilir.
Medikal üretiminizde izlenebilirliği uçtan uca kurmayı birlikte planlayalım: demo talep edin. Sektöre genel bakış için medikal sektör sayfamıza göz atabilirsiniz.